Zbigniew Osiński
Powstaniec z Nigerii

W Polsce na długo przed wielkimi odkryciami geograficznymi wiedziano
o istnieniu „czarnych ludzi”. Głównie dzięki Biblii i Kościołowi. Polacy najczęściej
spotykali Afrykanów podczas pielgrzymek do Ziemi Świętej, Egiptu
czy Turcji. Widywano ich na polskich dworach, ponieważ w wiekach XVI
i XVII w Polsce – choć w znacznie mniejszym zakresie niż w innych krajach
– była moda na służbę z Czarnej Afryki. W następnych stuleciach do Warszawy
przybywali kolejni przybysze pochodzenia afrykańskiego. W dwudziestoleciu
międzywojennym znalazł się wśród nich nigeryjski warszawiak
znany jako August Agbala (Agboola?) O Browne, urodzony w 22.07.1895 r.
w Nigerii z rodziców Wallace’a i Józefiny.
Do Polski trafił w 1922 r., wcześniej przebywał w Wielkiej Brytanii
i w Wolnym Mieście Gdańsku. Zamieszkał w Warszawie przy ul. Złotej,
tu ożenił się i przez wiele lat był jedynym mieszkającym w stolicy Murzynem,
całkowicie zasymilowanym. Z zawodu był muzykiem jazzowym –
perkusistą, pracował w najlepszych warszawskich lokalach rozrywkowych.
Andrzej Zborski w wywiadzie zamieszczonym w „Jazz Magazine” tak wspomina
naszego bohatera „Opowiadał wszystkim, że jest poliglotą i że zna pięć
języków. Przed samą wojną spotykałem go dosyć często, ot tak na ulicy,
gdzieś na Marszałkowskiej, bliżej Ogrodu Saskiego. Zapamiętałem go jako
faceta dość przystojnego, postawnego i niezwykle eleganckiego. Chodził
w jasnych garniturach i kolorowym krawacie..., no i oczywiście nosił stosowne
kapelusze, jakieś borsalino. Bez wątpienia był człowiekiem inteligentnym
i bystrym”. Istotnie, na zdjęciu zachowanym w Urzędzie ds. Kombatantów
widać człowieka starannie ubranego, o śmiałym wejrzeniu.
Agbola miał dwoje dzieci: Ryszarda urodzonego w maju 1928 r. w Warszawie
i Aleksandra urodzonego 19.09.1929 r. także w Warszawie. We wrześniu
1939 r. brał czynny udział w obronie Warszawy, co pośrednio potwierdza
deklaracja zgłoszenia do ZboWiD i wspomniany już wywiad z Andrzejem
Zborskim.
W czasie okupacji niemieckiej był kolporterem prasy podziemnej,
pomagał ukrywającym się, a utrzymywał się, handlując sprzętem elektrycznym.
Zborski wspominał: „Było to w roku 1942 lub 1943, zdarzyło mi się
wejść do sklepu elektrotechnicznego na rogu Marszałkowskiej i dawnej
Piusa. Zacząłem wybierać z pudła jakieś potrzebne mi śrubki, kiedy wszedł
do sklepu Mr Brown z gustowną walizeczką i spytał sprzedawcę, czy jest
potrzebny. Oczywiście panie opalony – odparł kupiec – daj pan. Murzyn
otworzył walizkę, sprzedawca w niej pogrzebał, wyciągnął co mu było potrzebne.
A teraz chodź pan, panie opalony do kantorku – padła propozycja
sprzedawcy. Słychać było na początku szelest liczonych pieniędzy za dostarczony
towar, tak zwanych młynarek, po czym czuły i romantyczny ton odbijanej
butelki z wódką... Następnie usłyszałem głos chuchnięcia i mlaskanie
przy zakąsce. Później było coś na drugą nóżkę i dostawca zabrawszy swoją
walizeczkę równym krokiem opuścił sklep”.
W relacjach dotyczących Agboli często przewija się Śródmieście i tam
właśnie zastało go powstanie warszawskie – prawdopodobnie był jego jedynym
czarnoskórym uczestnikiem (ps. „Ali”). Nie wiemy, czy istotnie konspirował
przed 1.08.1944 r., ale zdaje się, że przy jego wyglądzie byłoby to całkowicie
niemożliwe. W powstaniu warszawskim walczył w batalionie „Iwo”
na terenie Śródmieścia Południowego w rejonie ulic Wspólnej, Wilczej, Marszałkowskiej,
Hożej to jest tam, gdzie mieszkał jeszcze przed wojną i podczas
niej. Jego bezpośrednim przełożonym był kapral Aleksander Marcińczyk,
ps. „Łabędź”. Agbola powstanie przeżył, nie trafił nawet do obozu jenieckiego.
Nie wiemy, co robił w czasie, gdy z Warszawy Niemcy wypędzili
całkowicie ludność cywilną. Nie wiemy też, gdzie była jego rodzina i on sam
w ciągu pierwszych powojennych lat. W 1949 r., jak wynika z jego ankiety,
był zatrudniony w Wydziale Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego w Warszawie.
Pod koniec lat 40. i w latach 50. grywał znowu w warszawskich restauracjach.
W drugiej połowie lat 50. wyjechał z Polski do Wielkiej Brytanii.
Życiorys Agboli to historia człowieka, który uznawał Polskę za swoją
drugą ojczyznę (nie jest to chyba zbytni patos) i czuł się jej pełnoprawnym
obywatelem. Przemawia za tym jego ochotnicze zgłoszenie się do walki
w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 r., a nade wszystko udział
w powstaniu warszawskim. Wśród tysięcy ochotników był strzelec Agbola,
ps. „Ali”, przybysz z Afryki.

Tekst na podstawie dokumentów o A. Agboli O’Brown,
które są w dyspozycji Urzędu ds. Kombatantów
w zbiorze akt b. ZboWiD sygnatura 300519